linç

Linç Kültürü: Psikodinamik Bir Okuma

Sosyal medyanın ürettiği yeni bir öfke dili var ki; linç kültürü. Sosyal medyanın yükselişiyle birlikte daha görünür, daha hızlı ve daha yıkıcı bir hale gelmiş olsa da, kökeni insan ruhunun derinliklerine kadar uzanır. Bu derinliğe biraz eğildiğimizde görünen o ki linç, aslında yalnızca bir "toplumsal tepki" değil; bireylerin iç dünyasındaki bastırılmış öfkenin, korkunun ve çaresizliğin kolektif bir dışavurumu.

Psikodinamik bir okuma yapacak olursak, linç olgusu büyük ölçüde yansıtma ve bölme mekanizmalarıyla çalışmakta. İnsan, kendi içindeki karanlıkla yüzleşmektense onu bir başkasına yüklemeyi seçer. Birini "günah keçisi" ilan eder ve böylece kendi kusurlarıyla karşılaşmaktan kaçınır.

Bu sayede, "kötülük" dışarıya atılır ve içeride yapay bir temizlik duygusu oluşur. Fakat bu "arınma" anlıktır, çünkü bastırılmış öfke yeniden kabarır, yeni kurbanlar aranır. Linç kültürü, bu yüzden, doyumsuz bir iştah gibi sürekli beslenmek ister ve id'e hizmet eder aslında. Görünen o ki sosyal medya da bu iştahı sınırsızca doyuran bir alan haline gelmiştir. Bir tweet, bir video, bir yorum... ve saniyeler içinde binlerce kişi aynı hedefe yönelir.

Burada önemli olan şu: linç aslında adalet talebi gibi görünse de çoğu zaman adaletin karikatürüne dönüşür. Karikatür ise doğası itibarıyla gerçeğe "benzeyen" ve fakat onu çarpıtan bir şeydir. Gerçek sorumlulukların, yapısal sorunların, iktidar ilişkilerinin üzeri örtülür; öfke, bazı bireysel figürlere yönlendirilerek rahatlama sağlanır.

Toplum böylece olgun bir yerden kendi yarasıyla yüzleşmek yerine, o yarayı bir başkasının üzerine projekte ederek günü kurtarır. Bu durum belki bir yanıyla da birlik ve aidiyet yanılsaması üretir. Ve burada "biz" duygusu, "öteki"ni dışlama üzerinden kurulur. Birini şeytan ilan edip onu beraber taşlamak, grupların içinde görünmez bağlar yaratır. Ancak bu bağ, şefkatten değil korkudan doğar. Korkunun bağladığı topluluklar ise uzun vadede yalnızca yeni şiddet biçimlerine gebedir.

Burada ayrıca şu ayrımı da gözetmek gerekir: her toplumsal tepkiyi "linç" kavramıyla aynılaştırmak yanıltıcı olur. Adalet mekanizmalarının kimi zaman yetersiz kaldığı, mağdurların sesini duyurmakta zorlandığı bağlamlarda sosyal medyanın ifşa ve dayanışma aracı olarak işlev gördüğü örnekler de vardır.

Bu tür tepkiler, linç kültürünün kör şiddetinden farklı olarak, görünmez kılınan hakikatleri görünür hale getirme işlevi taşıyabilir. Yine de bu alanın da etik ikilemlerden bağımsız olmadığını; masumiyetin zedelenmesi riskinin daima var olduğunu hatırlamak önemlidir. Bu sebeple adalet arayışı ile kolektif şiddeti ayırt etmek, meseleyi daha sağlıklı anlamamızı sağlar.

Peki hiç umut yok mu? Umut, tam da bu mekanizmaları fark edebilmekte. İnsan ruhunun bu karanlık eğilimlerini tanıyıp, yüzleşebilmekte. Linç kültürünün yerine gerçekten dönüştürücü olan adalet talebini, şeffaf diyalogları ve yetişkin sorumluluğunu koyabilmekte.

İyileşme, ancak kendi karanlığımızla yüzleştiğimizde; öfkemizi şiddete değil, değişime yönelttiğimizde mümkün olur.